Historia powstania terapii manipulacyjnej

pl-85-historia-powstania-terapii-manipulacyjnej

Kto to wymyślił?

Pomiędzy różnymi dyscyplinami medycyny co i rusz wybuchają nowe spory odnośnie zasadności stosowania manipulacji. Badania historyczne wskazują jednak, że terapia manipulacyjna rozwijała się równolegle nie tylko w różnych obszarach naszego globu, lecz również równolegle w różnych profesjach związanych ze zdrowiem.

Terapia manipulacyjna stanowiła początkowo ostoję osteopatii i chiropraktyki, które pojawiły się w XIX wieku jako reakcja na niedomogi medycyny alopatycznej. Medycy oraz osteopaci wprowadzili później manipulacje do fizjoterapii. Powszechnie wiadomo, że manipulacje kręgosłupa były i są praktykowane w wielu kulturach, często w najodleglejszych zakątkach świata, wśród ludów tubylczych Indonezji, Japonii, Hawajów, Chin i Indii, a także szamanów w Azji Centralnej, w Meksyku oraz „kręgarzy” w Nepalu, Rosji i Norwegii. Najwcześniejsze źródła historyczne świadczące o stosowaniu w Europie manipulacji kręgosłupa pochodzą z roku 400 p.n.e. i pozwalają przypuszczać, że w tych czasach ta metoda terapeutyczna była już powszechnie znana i praktykowana.

_

Hipokrates

Hipokrates (460-385 p.n.e.), często nazywany „ojcem medycyny“, jako pierwszy lekarz opisał zastosowanie manipulacji kręgosłupa przy wykorzystaniu siły ciężkości w terapii skoliozy. W tym celu pacjent został przywiązany do drabiny głową w dół. Druga technika, która została przedstawiona przez Hipokratesa, opierała się na zastosowaniu stołu z różnymi rzemieniami, kołami i osiami, których poruszanie umożliwiało wykonanie trakcji. Po takim przygotowaniu pacjenta możliwe było zastosowanie za pomocą ręki, stopy lub ciężaru ciała impulsu, który miał korygować garb lub wystający kręg kręgosłupa. Hipokrates uważał, że po takiej terapii konieczne jest uzupełnienie jej wykonywaniem odpowiednich ćwiczeń fizycznych.

_

Galen

Znany rzymski chirurg Galen (131-202 n.e.) pozostawił świadectwa manipulacji kręgosłupa, na których widać, jak terapeuta w celach leczniczych stoi bądź chodzi po dotkniętych dolegliwościami plecach pacjenta. W 18 z 97 zachowanych zapisków Galen komentował pracę Hipokratesa, przedstawiając na rysunkach liczne techniki manipulacyjne. Projekt stołu terapeutycznego Hipokratesa oraz jego metody manipulacyjne przetrwały dłużej niż 1600 lat historii.

Awicenna, „lekarz lekarzy“ z Bagdadu (980-1037 n.e.), zawarł opisy technik Hipokratesa w swoim dziele medycznym zatytułowanym „Księga leczenia“, która stanowiła inspirację dla przyszłych uczonych, w tym dla Leonarda da Vinci, i w znaczącym stopniu przyczyniała się do rozwoju zachodniej medycyny pod koniec średniowiecza.

_

Medycyna nowożytna a manipulacje kręgosłupa

Renesans medycyny rozpoczął się w roku 1543 wraz ze szczegółowymi studiami anatomicznymi i przedstawieniem ludzkiego ciała przez Andreasa Wesaliusza. Jednakże także w XVI i XVII stuleciu pojawiały się w wielu światłych pismach opisy manipulacji zgodne z zaleceniami Hipokratesa:

  • W roku 1580 znany lekarz wojskowy, Ambrozjo Pare, służący czworgu francuskich królów, zalecał stosowanie manipulacji kręgosłupa w przypadku jego skrzywień.
  • W roku 1665 Friar Thomas opisał w swojej książce zatytułowanej „The Complete Bone Setter“ techniki manipulacji kończyn.
  • W roku 1674 Johannes Scultetus podchwycił techniki manipulacji według Hipokratesa, opisując je w swoim własnym dziele pod tytułem „The Surgeon’s Storehouse“.

 

W XVIII wieku leczenie za pomocą manipulacji zostało usunięte w cień, najprawdopodobniej ze względu na panującą w tamtych czasach epidemię gruźlicy. Jednakże niedługo później metoda ta powróciła do różnych obszarów Europy i Azji, gdzie stała się głównie domeną wiejskich uzdrawiaczy. W takim otoczeniu od zawsze praktykowane były różne sztuki uzdrawiania i leczenia, przekazywane w obrębie danej społeczności z pokolenia na pokolenie.

W XIX wieku miał miejsce pewnego rodzaju paradoks medyczny. Niektórzy wpływowi lekarze odżegnywali się od kręgarstwa, kategorycznie zwalczając nastawiaczy kości i próbując za wszelką cenę popsuć im interes. Podczas gdy inni z nich, jak na przykład James Paget i Wharton Hood chcieli wykorzystać ich wiedzę i umiejętności. Tym nie mniej Paget miał podobno wypowiadać się, że kręgarze w stosowaniu przez nich metod manipulacji mają więcej szczęścia niż rozumu. Natomiast Hood wykształcił się w procedurach manipulacyjnych i doszedł do wniosku, że stanowią one bezpieczne i skuteczne postępowanie terapeutyczne. W roku 1871 opublikował on w Lancecie podręcznik technik manualnych do manipulacji kończyn.

Już w 1882 roku manipulacje stały się wszechobecne w medycynie i to nie tylko jako temat spotkań i pomniejszych publikacji, lecz również za sprawą pierwszej książki. Towarzystwa medyczne tamtych czasów uznawały manipulacje za efektywną metodę leczniczą, co z pewnością było wydarzeniem niecodziennym, jednakże nadal traktując je jako domenę kręgarzy i nastawiaczy kości.

_

Chaos w medycynie alopatycznej: pożywka dla filozofii alternatywnych

Pomimo dużego postępu badań naukowych sama medycyna zmieniła się w niewielkim stopniu: obserwuj i wykorzystuj to, co pomaga, a unikaj tego, co szkodzi. Przytoczona logika miała jedynie charakter symptomatologiczny. Mimo tego najbardziej znany lekarz Amerykański, Benjamin Rush, odkrył w 1796 roku, że gorączka najlepiej poddawała się leczeniu za pomocą puszczania krwi. Jego rozpalony, splątany, deliryczny pacjent w gorączce po upuszczeniu krwi stawał się chłodny, blady i euforyczny, co dla Rusha było oczywistą oznaką zdrowienia. Tym samym w Ameryce i w Europie rozwinęła się szeroko rozpowszechniona metoda upuszczania krwi.

Dopiero w 1820 roku zastosowane zostały przyrządy służące do mierzenia temperatury i ciśnienia krwi oraz stetoskop, a także cofnięto obowiązujący dotychczas zakaz przeprowadzania sekcji. Przyczyniło się to do wielu odkryć i poznania budowy i funkcji ludzkiego ciała.

W wyniku sytuacji na froncie podczas amerykańskiej wojny secesyjnej (1861-1875) doszło do udoskonalenia technik chirurgicznych. Teoria Louisa Pasteura (1865), zgodnie z którą zarazki odpowiadają za powstawanie chorób, pojawiła się jednak za późno dla wielu tysięcy żołnierzy.

_

Andrew Taylor Still – osteopatia

Urodzony w 1828 A.T. Still, idąc w ślady swego ojca, podjął kształcenie u jego boku, aby w przyszłości stać się lekarzem. Jednakże przypuszcza się, że poza pomocą ojcu, odbył jedynie jedno seminarium będące częścią formalnego kształcenia medycznego, które wydawało mu się nudne i nie inspirujące. Kolejne rozczarowanie i pozbawienie iluzji odnośnie skuteczności medycyny przyniosła śmierć jego trojga dzieci podczas epidemii zapalenia opon mózgowych, której to śmierci nie potrafił nikt zaradzić. Mimo tego Still zachował swoją licencję lekarza, która jednakże miała mu jedynie dopomóc w rozwoju nowej ideologii leczenia chorych.

W wyniku przypadkowego doświadczenia samowyleczenia, które Still przeżył w dzieciństwie, oraz na podstawie dalszych obserwacji w tym kierunku, wcześnie doszedł do wniosku, że normalna funkcja układu mięśniowo-szkieletowego stanowi podstawę zdrowia. Poza technikami manipulacyjnymi wykorzystywał on ideę magnetyzmu stworzoną przez Franza Antona Mesmera, która była metodą leczenia za pośrednictwem ludzkiego ducha. Wczesne pisma Stilla podejmowały również tematykę religijną walki między Bogiem a szatanem, co nie przysporzyło mu akceptacji w kręgach medycznych. Od roku 1874, podczas gdy pracował on nad swoją nową teorią opartą o anatomię i biomechanikę, sam tytułował się „piorunującym kręgarzem“ („Lightening Bone Setter“). Still otwarcie krytykował profesję medyczną i stosowane przez nią metody. Wraz z jego niepopularną anatomią i wyobrażeniem jakoby możliwe było za jej pomocą i za pomocą manipulacji leczyć choroby, przed jego filozofią i technikami pracy zamknęły się drzwi szanowanych szkół kształcących medyków. Tym nie mniej jego nieodwołujący się do leków i do zabiegów chirurgicznych sposób leczenia zyskiwał rosnące zainteresowanie wśród społeczeństwa. Już po krótkim czasie nie był sam w stanie zapewnić opieki lawinowo przybywającym do niego pacjentom, co skłoniło go do kształcenia nowych terapeutów. W 1892 roku Still założył American School of Osteopathy w Kirksville, w stanie Missouri. Niedługo później pojawiać się zaczęły kolejne szkoły. W roku śmierci Stilla (1917) było już ponad 3000 absolwentów uhonorowanych tytułem doktora osteopatii („Doctor of Osteopathy“).

Szybko narastająca wiedza medyczna integrowana była nie tylko przez lekarzy, lecz również przez osteopatów i szkoły osteopatyczne. Ten równoległy rozwój przyczynił się do tego, że w Ameryce lekarze osteopaci uzyskali takie same prawa jak lekarze medycyny.

_

Daniel David Palmer – chiropraktyka

Urodzony w 1845 w Kanadzie robotnik fabryczny wyemigrował w 1865 do Stanów Zjednoczonych. Od samego początku jego prawdziwe zainteresowania skupiały się wokół literatury naukowej i sztuki leczenia. Po dwudziestu latach bycia nauczycielem, ogrodnikiem i farmerem stał się on „naturalnym uzdrawiaczem” („natural healer“).

Podczas swojej działalności jako uzdrawiacz o zacięciu naukowym Palmer odkrył, że kręg odbiegający od normalnego ustawienia kręgosłupa może spowodować uciśnięcie nerwu. Wysnuł z tego wniosek, że zmniejszone impulsy nerwowe wpływać będą na funkcje narządów wewnętrznych, co może prowadzić do rozwoju chorób. W roku 1897 otworzył on w Davenport, Iowa, swoją pierwszą szkołę – Palmer College of Cure – obecnie znaną jako Palmer College of Chiropractic. W 1908 Palmer oraz setka innych chiropraktyków oskarżona zastała o praktykowanie medycyny bez licencji. Niedługo później przyznano jednak, że nie zajmuje się on medycyną, chirurgią czy też osteopatią, lecz że była to odrębna sztuka lecznicza nazwana chiropraktyką. Syn Palmera wprowadził w 1910 rentgen do chiropraktyki, a w 1924 roku urządzenie do wyszukiwania zaburzeń kręgowych. W latach dwudziestych Palmer wykorzystywał ówczesne media, jak na przykład radio, aby popularyzować chiropraktykę, co jednakże znowu ożywiło antagonizmy między nim a społecznością lekarską.

Jednakże chiropraktycy sami również obawiali się o swoją zawodową egzystencję. Z tego powodu próbowali oni odsunąć fizjoterapeutów od możliwości stosowania terapii manipulacyjnej. W 1958 roku National Chiropractic Association przestrzegało przed rosnącą liczbą fizjoterapeutów kształcących się w manipulacjach oraz przed coraz bardziej powiększającą się liczbą badań naukowych poświęconych tej technice.

_

Poparcie medyczne

Między studentami Stilla byli również lekarze, jak na przykład Szkoci William Smith i John Martin Littlejohn. Smith kształcił się w zakresie osteopatii, w zamian za co prowadził wykłady z anatomii, co znacząco wzmocniło naukowe ukierunkowanie osteopatii. Littlejohn został pierwszym dziekanem School of Osteopathy w Kirksville. Zanim powrócił do Wielkiej Brytanii, aby założyć tam w Londynie British College of Osteopathy, stworzył on jeszcze podstawy Chicago College of Osteopathy. W Anglii osteopatia nie była traktowana na równi z medycyną. Mimo tego w 1920 roku Litlejohn zaczął nauczać swoich kolegów lekarzy i fizjoterapeutów sztuki manipulacji i nauki, jaka się za nią kryła. Metoda ta znalazła szczególnych zwolenników w osobie lekarza Jamesa Mennella i fizjoterapeuty Edgara Cyriaxa.

_

James Mennell i Edgar Cyriax

Między rokiem 1912 a 1935 Mennell służył jako oficer i lekarz oraz wykładał terapię masażem w Training School des St. Thomas Hospital. W przypadku dysfunkcji układu mięśniowo-szkieletowego wykorzystywał on między innymi terapię manualną. W roku 1917 opublikował tekst pod tytułem Physical Treatment by Movement, Manipulation and Massage. Fizjoterapeuta Edgar Cyriax był asystentem kursów Mennella w St. Thomas Hospital. Urodzony w Szwecji, studiował w Institute of Swedish Remedial Gymnastics and Massage oraz nauczał w Ablegercollege w Londynie. Później podjął również studia medyczne w Edinburghu. Jak wynika z jego zapisków, uczył się on także i stosował terapię manipulacyjną. Ostatnia publikacja Mennella opisywała obserwację odruchów wiscero-somatycznych i somato-wisceralnych i podkreślała znaczenie diagnostyki różnicowej.

_

John McMillan Mennell

Podobnie jak jego ojciec, także John McMillan Mennell podjął się próby wykształcenia jak największej liczby lekarzy w stosowaniu sztuki ortopedycznej terapii manipulacyjnej. Był on w znacznym stopniu zaangażowany w powstanie North American Academy of Manipulative Medicine oraz dzięki niemu od 1977 dozwolono uczęszczać do niej osteopatom. Jego wykłady nigdy nie były skierowane do jednej, określonej grupy zawodowej i nie służyły jednemu gronu zainteresowanych, lecz miały zawsze cel nadrzędny – nauczenie bezpiecznych manipulacji kręgosłupa. Jego najsłynniejszym dziełem było z pewnością: „The Musculoskeletal System: Differential Diagnosis from Symptoms and Physical Signs“.

_

James Cyriax

Po ukończeniu kształcenia w St. Thomas Hospital uzyskał w 1954 specjalizację w ortopedii. Jego zdaniem fizjoterapeuci, ze względu na ich wykształcenie w dziedzinie medycznej oraz szczególną praktykę kliniczną, byli niemalże predestynowani do uczenia się i stosowania technik manipulacyjnych. Właśnie takim fizjoterapeutom i lekarzom – poza doskonaleniem swoich umiejętności i wiedzy – poświęcił swoje życie zawodowe. W roku 1954 Cyriax w swoim dziele „Textbook of Orthopaedic Medicine, Volume I“ opisał wybrane technik testowania napięcia tkankowego („selective tissue tension testing“), które stanowiły podstawę logicznej, przemyślanej diagnostyki różnicowej. Ta filozofia kliniczna wywołała wiele zmian w obrębie ortopedycznej terapii manualnej, jednakże środowisku lekarskiemu brak było odpowiedniego wglądu w zaproponowany sposób myślenia.

_

Rozwój fizjoterapii

Masaż był najprawdopodobniej najwcześniejszą i najszerzej stosowaną interwencją manualną. W roku 1584 na uniwersytecie Cambridge doktor Timothy Bright nauczał hydroterapii, ćwiczeń fizycznych i masażu. Dopiero około 200 lat później terapie te zyskały podbudowę naukową dzięki szwedzkiemu fizjologowi i instruktorowi gimnastyki Perowi Henrikowi Lingowi (1776-1837). Ling był w stanie wykazać, jakie pozytywne skutki miało stosowanie ruchu czynnego i biernego. Był on twórcą Szwedzkiego Systemu Gimnastyki Ruchowej, niewłaściwie przypisuje mu się także stworzenie masażu szwedzkiego, który został opracowany przez holenderskiego lekarza i nauczyciela gimnastyki Johana Mezgera (1838- 1909). W połowie wieku XIX panowała ciężka epidemia tyfusu, cholery i duru brzusznego, która kosztowała życie więcej ludzi niż Wojny Krymskie. Rząd brytyjski wysłał do Turcji rzeczoznawczynię Florence Nightingale (1820-1910) wraz z 38 pielęgniarkami. Uznawana jest ona za założycielkę szkoły pielęgniarskiej, natomiast nigdy nie określano jej mianem matki-założycielki fizjoterapii. Jednakże to jej zespół pielęgniarski stworzył i rozwinął rudymentarne metody rehabilitacji fizycznej. W drugiej połowie XIX wieku ruch medyczny i masaż zyskiwały coraz większą popularność wśród brytyjskich pielęgniarek, szczególnie wśród tych, które zaangażowane były w rehabilitację urazów mięśniowo-szkieletowych u żołnierzy powracających z frontu. Coraz więcej pielęgniarek podejmowało kształcenie jako masażystki. Cztery z nich: Lucy Robinson, Rosalind Paget, Elizabeth Manley i Margaret Palmer założyły w roku 1894 Society of Trained Masseuse. W 1920 roku towarzystwo to przekształcone zostało w Chartered Society of Massage and Medical Gymnastics, dla którego wykłady organizował także J.M. Littlejohn. W roku 1926 odbyła się graduacja pierwszych absolwentów, którzy po dwuletnim kształceniu stawali się „specjalistami w manipulacjach“ („manipulative specialists“). W 1944 roku doszło do zmiany nazwy na Chartered Society of Physiotherapy. Z całego świata przybywali studenci, aby kształcić się w nowym zawodzie fizjoterapeuty. Niektórzy z nich zaszczepili tę nową koncepcję pracy u siebie w kraju. Miano matki-założycielki fizjoterapii w Ameryce przyznaje się Mary McMillan. Pod wpływem swojego wykładowcy, brytyjskiego chirurga-ortopedy Sir Roberta Jonesa, w latach 1921 – 1925 sprawowała ona funkcję dyrektora fizjoterapii w Harvard Medical School.

Dobrze wiadomo, że fizjoterapia rozwijała się równolegle z osteopatią, chiropraktyką i innymi profesjami medycznymi, jednakże na kolejnych 100 lat drogi między nimi się rozeszły, natomiast osteopatia w swoim kraju pochodzenia, w Stanach Zjednoczonych, scaliła się z medycyną. Tylko chiropraktyka pozostała autonomiczna, a nawet zaczęła konkurować z medycyną. Fizjoterapia cały czas stanowiła pomoc dla lekarzy. W latach pięćdziesiątych XX wieku rozpoczęły się badania naukowe z dziedziny fizjoterapii, a sami fizjoterapeuci zaczęli się organizować. Norweg, Freddy Kaltenborn, i Stanley Paris z Nowej Zelandii wykładali w tym czasie terapię manualną. W roku 1954 Robin McKenzie przypadkowo wyleczył pacjenta z przewlekłymi bólami pleców z takim sukcesem, że niedługo później rozpoczął on nauczanie swojej metody i filozofii. Do jego najważniejszych zasług należało opracowanie przeciwwskazań do manipulacji kręgosłupa lędźwiowego. W roku 1965 Australijczyk Geoff Maitland przywiózł ze sobą do Wielkiej Brytanii wiedzę i umiejętności, które nabył od doktorów medycyny fizykalnej, osteopatów, chiropraktyków i kręgarzy. Wykładał on techniki manipulacyjne i wprowadził zasadę stosowania delikatnych oscylacji jako przygotowanie do lub zamiast technik z impulsem. Tego rodzaju mobilizacje znalazły zainteresowanie na całym świecie i zaczęły być nauczane jako część ortopedycznej terapii manualnej. Z Maitlandem ściśle współpracował Gregory Grieve, który jako uczeń Jamesa Cyriaxa stworzył i rozbudował Manipulative Association of Chartered Physiotherapists.

Równocześnie z rozwijaniem przez Maitlanda mobilizacji oscylacyjnych, Kaltenborn opracowywał inne techniki badania i mobilizacji. Na podstawie koncepcji biomechanicznej MacConailla stworzył on podejście terapeutyczne koncentrujące się na ruchu powierzchni stawowych – dystrakcji, kompresji, ślizgu i rotacji. Razem z Olafem Evjenthem stworzył metodę Kaltenborna-Evjentha, w której badanie i terapia dysfunkcji stawowych oparta była na artrokinematyce i osteokinematyce. To niezwykle mechaniczne podejście przez wiele lat konkurowało ze sposobem pracy z napięciami i rekcjami tkankowymi opisywanymi przez Maitlanda.

Ortopedyczna terapia manualna przyciągała coraz więcej zainteresowanych na tyle, że podczas World Confederation of Physical Therapy Conference w Danii w 1970 powołana została przez McKenziego, Parisa, Kaltenborna, Maitlanda, Grieve’a i innych fizjoterapeutów pierwsza podgrupa do spraw terapii manualnej – International Federation for Orthopaedic Manual Therapy – która postawiła sobie za cel opublikowanie standardów i zaleceń do stosowania tej formy terapii. Od tego czasu fizjoterapeuci pracujący klinicznie i badawczo starają się wdrażać programy kształcenia o podbudowie naukowej.

Terapia manualna rozwija się dalej wraz z duchem nauki. Tym nie mniej nie należy zapominać o pionierach, którzy przygotowali drogę do zmian, jakie możemy obserwować obecnie.

_

Piśmiennictwo: Pettman E. A History of Manipulative Therapy. The Journal of Manual & Manipulative Therapy. 2007; 15(3): 165-174

 

No Comments

Leave a Comment